Aleksandra Nikčević Batrićević: O škotskom ženskom književnom stvaralaštvu
A Country of Their Own: Writing Scotland as a Woman autorki dr Ifete Čirić-Fazlija i dr Lejle Mulalić
Filozofski fakultet, Univerzitet u Sarajevu (2025)
U svome dosadašnjem radu univerzitetske profesorke, dr Ifeta Čirić-Fazlija i dr Lejla Mulalić, ostvarile su značajne rezultate i dale izuzetan doprinos izučavanju anglistike i amerikanistike na postjugoslovenskim prostorima. U studiji pod naslovom A Country of Their Own: Writing Scotland as a Woman, koja predstavlja izuzetan prilog izučavanju savremenih škotskih književnih i kulturnih studija, feminističkoj kritici, ali i, uopšte uzev, angloameričkom književnom kontekstu, autorke – posredstvom niza pažljivo oblikovanih poglavlja – predstavljaju čitalačkoj publici nova čitanja škotske književnosti i kulture iz perspektive spisateljica koje tokom višedecenijske karijere svojim djelom, u okviru različitih žanrova, neprekidno preispituju rodne, nacionalne i kulturne narative. Time ova studija, u čijoj se strukturi ogledaju istraživačka sveobuhvatnost i kompleksnost, zauzima značajno mjesto na polju proučavanja književnih reprezentacija i prepletenosti roda i identiteta.
Nakon uvodnog poglavlja, u kojem se uspostavljaju teorijski okvir i metodološki pristup, slijede ona posvećena istaknutim škotskim autorkama – Roni Munro, Sharman Macdonald, Liz Lochhead, Agnes Owens i Kathleen Jamie. Analizom drama, poezije, eseja i kratke proze i intenzivnom interakcijom između privatnog i javnog, ličnog i političkog, škotskog i transnacionalnog – autorke ukazuju na njihovo preispitivanje androcentričnih modela, dekonstrukciju rodnih stereotipa, kao i na otvaranje prostora za kompleksnije prikaze života žena u škotskoj kulturi i književnosti. Poglavlja ove studije su, između ostalog, posvećena raznovrsnim modusima kojima feminističko pozorište destabilizuje konvencionalne predstave o rodu i naciji te načinima na koje se povezuju politička i estetska dimenzija stvaralaštva Škotlanđanki (kao u slučaju Liz Lochhead, čiji književni tekst autorke čitaju kao čin osporavanja patrijarhalne dominacije i slavljenja škotskog kulturnog identiteta).
Ova studija, svojevrsna pripovijest o društvenoj tegobnosti i političkoj subverziji, kao i o cijelom nizu poremećaja koje glasovi pobunjenih i marginalizovanih mogu izazvati u društvu u kojem se intenzivnije i sveobuhvatnije preispituju granice roda, ekološkog i nacionalnog – besprijekorno je strukturirana i predstavlja tekstualnu pozornicu za nove glasove, prostor u kojem se promišlja i ispisuje nova književna istorija jednoga dijela britanskih ostrva. Ova studija predstavlja i razvoj okvirā za buduće istraživače i istraživačice u oblasti književnosti i studija kulture, uz napomenu da će neke njene stranice zasigurno poslužiti istraživačima/icama iz drugih oblasti (kao što su istorija, politika i ekologija), budući da se, analitičnošću koja nadmašuje sve što je do sada o istraženim autorkama napisano, u njima mapiraju brojna pitanja. Detaljnim istraživanjem autopoetičkog registra, u djelovima teksta u kojima su nam predstavljeni iskustvo i obrazovni put spisateljicā – teži se odgovoriti na pitanja o tome „kakva je Škotska“ i „kakva je njena književnost“.
Posebna pažnja posvećuje se stvaralaštvu Rone Munro, koja je već decenijama prisutna na britanskoj i međunarodnoj sceni, ali i dalje nedovoljno istražena i marginalizovana u brojnim tekstovima posvećenim savremenoj drami. Autorke je predstavljaju kao škotsku spisateljicu, „samodefinisanu feministkinju“ koja svojim djelom pledira za dekonstrukciju androcentričnih obrazaca i afirmaciju ženskog iskustva. One naglašavaju njenu posvećenost pozorištu, koje je prostor društvene odgovornosti i u kojem je pisanje čin komunikacije sa publikom, rediteljima, glumcima, a ne prostor u kojem je izolacija moguća. Autorke tako predstavljaju Munro kao spisateljicu koja „piše priče koje ranije nijesu bile ispričane“ i u kojima se fokus usmjerava na iskustvo i perspektive žena koje rijetko dospijevaju u središte pažnje. Naglasak je, sudeći prema djelovima studije u kojima autorke detaljno sagledavaju strukturu njenoga teksta kojim dovode u pitanje dominantne modele pisanja, na formalnoj inventivnosti Rone Munro, tako da analiza Munroinih drama (obilježena feminističkom interpretacijom teksta), ali i šireg društvenog ambijenta – patrijarhalnih obrazaca moći, usamljenosti, disfunkcionalnosti u okviru porodice i urbanog okruženja – pokazuje snagu i originalnost pristupa ove studije. Njome se s pažnjom prate struktura i dinamika dramskog teksta i otkriva kompleksni sistem odnosa u kojima se marginalizacija i otuđenje prelamaju kroz svakodnevni život, a likovi posmatraju kao „moralno komplikovani“ subjekti koji izmiču stereotipnim oblikovnim obrascima, kako to navode autorke studije.
Poglavlje o Sharman Macdonald jednako je temeljno i inovativno u interpretativnom smislu – u njemu se pažnja istraživačica usmjerava na kompleksne i „nesavršene“ ženske figure sa ograničenim iskustvima, muške likove koji često nijesu prisutni u tekstu, već su simbolički predstavljeni unutar patrijarhalne strukture koja oblikuje živote junakinja (na šta nam autorke ukazuju brojnim primjerima koje analiziraju na suptilan način, vođene promišljanjima o sintagmi binarnost roda). Njihova kreativnost i prevazilaženje interpretativnih obrazaca koji su bili dominantni u dosadašnjim čitanjima dramskih tekstova Sharman Macdonald, kao i suptilnost u načinu sagledavanja društvene i rodne složenosti i feminističkog potencijala, ogleda se i u opservaciji načina na koji Macdonald koristi scenu kao prostor za istraživanje i otvoreno preispitivanje čitavog niza pomenutih aspekata, ali i za tematizaciju odnosā među ženskim likovima. U poglavlju posvećenom Liz Lochhead – Čirić-Fazlija i Mulalić, izuzetne poznavateljke kompleksnoga svijeta škotske poezije i drame – uvode nas u poetiku autorke nedovoljno priznate u istraživanjima dramske i književne produkcije angloameričke književnosti detaljnom analizom njene perspektive u odnosu na nacionalnu istoriju, mitomanske narative, rodni esencijalizam tekstova (pregnantan u pogledu forme i mogućnosti koje pruža feminističkoj kritici i reinterpretaciji ženskih iskustava, što nam autorke ove studije izdašno prezentuju). Najupečatljivije su stranice ove studije na kojima autorke sažimaju to što Lochhead problematizuje tradicionalne ideologije roda, položaj žene u društvu, istorijske narative i kulturu – koristeći pristup koji ne samo da osvjetljava doprinos ove spisateljice škotskoj književnosti i feminističkom pozorištu, već i domete feminističke teorije i kritike, kao i ostalih savremenih pristupa književnom tekstu kojima autorke vješto vladaju. Time nam ukazuju na manje istražene aspekte drame i formiraju inovativnu platformu za kritičku refleksiju o rodnoj i nacionalnoj dinamici, dekonstrukciju patrijarhalnih kodova koji oblikuju narative i prikaze žena, njihovog duha i tijela te sveopštu kontradiktornost patrijarhalnog poretka – otvarajući nove perspektive za razumijevanje feminističke dekonstrukcije istorije, mitologije i rodnih politika u škotskoj književnosti.
Istraživački proces kada je riječ o poetici Agnes Owens za autorke ove studije predstavljao je poseban izazov s obzirom na ograničen broj izvora i odsustvo sveobuhvatnih studija posvećenih njenom životu i djelu. Owens, višestruko marginalizovana škotska spisateljica koju upoznajemo posredstvom ,,mračnog i satiričnog književnog teksta”, pisala je kratke priče u kojima je, kako to autorke naglašavaju, mapirala ulogu žena u perifernim ekonomskim i društvenim zajednicama; njihovo čitanje djela A. Owens – jedinstvene predstave života radničke klase i ideoloških premisa u okviru njih – iniciralo je diskusiju o njenome mjestu u škotskoj književnosti. Autorke smještaju rad Agnes Owens u širi društveno-politički kontekst Škotske u drugoj polovini XX vijeka, koji za njih ne predstavlja nepoznanicu, već još jedan od dokaza izuzetnog poznavanja svih sfera škotskoga društva u različitim periodima njegovog istorijskog razvoja. One naglašavaju uticaj ekonomskih transformacija – prelazak s tradicionalnih industrija na one savremene – kao i posljedice pomenutih transformacija na radničku klasu, posebno žene, koje su tim promjenama bile pogođene na različite načine. Autorke potom detaljno analiziraju promjene u ekonomiji i politici i načine na koje te promjene oblikuju moralne i društvene specifikume književnih prostora A. Owens, što se pokazuje kao vješto odabran, ali i veoma zahtjevan pristup koji pruža mogućnost za sveobuhvatnu kritičku recepciju stvaralaštva ove škotske spisateljice. Naglašava se kako njeni likovi i teme predstavljaju reakciju na istorijske, ekonomske i rodne izazove Škotske, uz napomenu da njeguju pristup tekstu u kojem je svaki njegov segment sagledan detaljno i s osvrtom na različite aspekte, što se ogleda i u načinu na koji autorke studije pišu o promišljanju škotskog identiteta u djelu A. Owens, koja je – inspirisana Andersonovom idejom nacije kao ,,imaginarne zajednice“ u smislu klasnih nejednakosti – orijentisana na lokalno okruženje i oblasti van škotskih granica te hronotop društvenog i ličnog stradanja koje njeni likovi oživotvoruju.
U posljednjem poglavlju studije posvećenom Kathleen Jamie autorke analiziraju njen odnos prema prostoru i zajednici. Koristeći nadasve originalan pristup, one naglašavaju kako priroda u različitim dimenzijama svoga bitisanja predstavlja njeno istinsko okruženje i ključ za tumačenje njenih eseja, osnovu koja služi za prevazilaženje uskih tradicionalnih kategorija roda i identiteta. Analizom intervjuā i odabranih eseja autopoetičkog karaktera autorke sublimiraju Jamieino promišljanje o promjenama u sociopolitičkom kontekstu Škotske (odnosno promišljanje o rodu i nacionalnosti kao o „slučajnim“ identitetima), daju smisao njenoj distanci od pripadnosti rodnim i nacionalnim oznakama i progovaraju o mikrokosmosu koji konstituiše dok posmatra svakodnevni život i svijet oko sebe. Na sve to autorke reaguju refleksivno, jedinstvenim i slojevitim pisanjem, crpeći, između ostalih, teorijske mogućnosti feminističke kritike, čime se afirmiše otvorenost, interdisciplinarnost i ekološka senzibilnost ove škotske spisateljice.
Posebno treba naglasiti umijeće autorki da na jedinstven način strukturiraju poglavlja o Jamieinim esejima, što – zbog žanrovske fluidnosti njenih tekstova i činjenice da, kako same autorke naglašavaju, Jamie svoje eseje posmatra kao „proširene pjesme“, često dopunjene fotografijama – karakter njenoga teksta čini još dinamičnijim. Autorke potkrepljuju brojnim detaljima i tvrdnju da se Jamieini eseji mogu čitati u kontekstu „prelaska granica“ koji obuhvata ljudski svijet, ali i svijet koji ga prevazilazi – svijet prirode – inicirajući tako dijalog različitih vremenskih dimenzija, komunikaciju između ličnog i istorijskog. Posebno je inspirativan način na koji, jedinstvenim promišljanjem o sintezi refleksije, istoriografije i pejzažne naracije (koje reinterpretiraju smještajući ih na različite strane refleksivnog mozaika), tretiraju metaforu za različite faze života i istorije. Interesantan je njihov naglasak na prepoznavanju značaja Jamieinog pisanja u kontekstu djelovanja odnosno podsticanja čitalačke publike da prepozna i promisli identitetske ambivalencije te da kritički sagleda svoj odnos prema njima povezujući ekologiju, istoriju i sopstveno iskustvo.
Studija naslovljena A Country of Their Own: Writing Scotland as a Woman autorki Ifete Čirić-Fazlija i Lejle Mulalić predstavlja izuzetno vrijedan doprinos izučavanju savremene škotske književnosti jer temeljno analizira djela spisateljica proširujući okvire dosadašnjih čitanja i akademskih paradigmi, nudeći promišljenu i preciznu analizu, dekonstrukciju nacionalnih mitova i reevaluaciju istorijskog narativa kao svojevrsnu feminističku interpretaciju okoštalih pogleda na svijet. Riječ je o studiji koja otkriva složenost i jedinstvenost različitih slojeva društva, ukazuje na značaj ženske perspektive u marginalizovanim kontekstima, interakciju privatnog i javnog, kao i na reviziju identitetskih granica i horizonata za nova ekološka i kulturna promišljanja. Struktura knjige, s pažljivo izabranim i intrigantno naslovljenim poglavljima i autentičnim izborom predmetnih poetika, omogućava čitaocima i istraživačima da sagledaju Škotsku, njenu prošlost i sadašnjost i da je smjeste u transnacionalni kontekst uspostavljajući tako važnu polaznu tačku za dalja čitanja i kritičke rasprave. Ova je studija, prije svega, jedinstven dar studentima anglistike, „pismo svijetu“ koje adresiraju dvije beskrajno talentovane istraživačice u oblasti nauke o književnosti, koje su utabale nove staze prema središtima tekstova nerijetko zanemarenih i marginalizovanih spisateljica – kojima je ovom vrijednom studijom udahnut novi život i koju, s ushićenjem, preporučujem čitaocima.
