Ljubeta Labović: Knjiga nespokoja Fernanda Pesoe
„Onaj koji jesam i onaj što sam bio to su samo dva razlilčita sna“, kaže u svom kultnom romanu Godina smrti Rikarda Reiša, portugalski nobelovac Žoze Saramago. Imaginacija dostojna autobiografskih iskaza i fikcije glavnog junaka ove povijesti Rikarda Reiša, odnosno policentričnog „pesimiste i vitaliste“, jednog od najvećih pjesnika XX vijeka Fernanda Pesoe. Zatočen u „mračnoj noći duše“ tragajući za blistanjima kao jedinim zracima smisla Pesoa je poetičkim i objektivnim sublimacijama „mnogostrukim kao svemir“ izveo sopstveni život do nivoa dramatičnog i neumitnog posvećenja poeziji kao jedinom i primarnom načelu bitisanja. Od prve svoje pjesme „Mojoj dragoj mamici“, do „Spokojnog bezimenog lica mrtvaca“, Pesoa je stvaralac koji je neprekidno umnožavao sebe in personae u kosmičkoj progresiji jezika, lutanja po tuđim dušama i tragao za oblikom suštine u vlastitom, stvarnom postojanju.
Naporedo sa stihovima Pesoa je pisao i u svoju riznicu pohranjivao blistave medaljone meditativne lirske proze Knjiga nespokoja (Livro do desassossego) koju je za ovu priliku priredio Heronimo Pizaro, profesor Katedre za portugalski Instituta Kamoiš u Kolumbiji, a koju je objavila beogradska „Dereta“ u prijevodu Vesne Stamenković.
U „Knjizi nespokoja“ fragmenti su nastajali od 1913 pa sve do godinu dana uoči Pesoine smrti 1935. godine. Lucidni portugalski estetičar i zasigurno jedan od posthumnih Pesoinih heteronima Pisaro usudio se ući u lavirinte njegove lične biblioteke, u zlatnu škrinju portugalske poezije (engradado) u novi mediteranski Vavilon. Tragajući po Pesoinim svjetovima i rukopisima među stvarnim i izmaštanim piscima, čitaocima, prijateljima i oponentima, kroz prethodna izdanja i u novootkrivenim tekstovima, složena je Knjiga nespokoja, novovremena biblija ljubavi, smrti, nježnosti i magijskih kolopleta poezije, filozofije i jezika. Ako je Flober rekao Madam Bovari, to sam ja, Pesoa, preobražen u likove Bernarda Soareša i Visentea Gedeša rekao je „ja sam u velikoj mjeri ista ova proza koju pišem“! Stoga se ova zbirka poetske proze iščitava kao lična i sveprožimajuća simfonija Pesoine nemirne noći, najdublje metafore za sam život najčudesnijeg pjesnika novovremene portugalske i evropske lirike.
Knjiga nespokoja je Pesoin poetski i egzistencijalni univerzum. Kao što se u vizijama jednog savremenog crnogorskog pjesnika Nedostajanje (carência) uspostavlja kao opšti vladajući poredak osjećanja svijeta , tako kod Pesoe nespokoj (desassossego) svešrožimajuća je energija svega postojećeg: života, ljubavi, smrti i poezije. Upravo o nedostajanju, o nemirima od vijeka govori ova melodična, sanjiva proza, ispisana jezikom pjesnikovih unutarnjih simfonija. „Moja je duša skriveni orkestar, ne znam koji instrumenti, žice, harfe doboši i činele bruje i damaraju u meni. Poznajem sebe samo kao simfoniju“. Kao što se Pesoina poezija iščitava u ključu više ličnosti i Knjiga nespokoja je štivo dvostrukog autorstva.. Od mnogobrojnih heteronima dva su dominantna u Knjizi nespokoja. U „prvoj fazi“ piščevu „autobiografsku“ hroniku i hroniku grada Lisabona bilježi Vinsente Gedeš. Pesoino nespokojstvo ispisivano pod blagoslovom Gospe od Tišine apsolutno je manjinsko i u trenutku nastajanja, a pogotovo u našem savremenom svijetu. Melanholija, lirizam, osjećajnost i potpuno poseban stil kojim je Knjiga nespokoja pisana predstavljaju ogledalo za potpuno posebne duše.
Ovo je knjiga za osjetljive, koji u tišini, ili u romoru lisabonskih, ili cetinjskih kiša nalaze sebe u čitanju i laganim ritmovima najnježnije muzike:“reći ono što osjećaš, baš onako kako ga osjećaš“. Ili, kako kaže autor u jednom od tekstova iz prve faze“ „samo je jedno stanje duše proučeno sa svih strana, pređeno s kraja na kraj“. Ili iz Bolnog intermeca: „San je ono što je zaista i jedino naše, nedodirljivo i neraskidivo naše“. Svi fargmenti su vrlo kompleksno (ne)povezani, izlomljeni, rasuti u jeziku sa vrlo složenim i slojevitim značenjima. Jedina konzistenstnost jeste nespokoj, „simfonija nemirne noći“. Misli o ljubavi, čistoti, usamljenosti nježnosti prožeti su slikama grada, bojama svodova, horizonta i prolaznosti.
Fragmenti su u toliko složenoj međusobnoj strukturi da je izrađen poseban tekstološki softver koji daje mogućnost da svaki čitalac, ili ozbiljniji znalac književnosti ima izazov i privlegiju da ih iščitava i preslaže na svoj način. Knjiga nespokoja upečatljivi je portret grada. Lisabon zrcali kroz slike i riječi koje se međusobno dopunjuju kao Borhesov Buenos Aires. Rua Augusta je Lišboin Korijentes. Borhes nikada nije govorio o Pesoi, ali se kapi nespokoja, kapi groznice i nemira prelivaju kroz Pesoinu poetiku kao zrnca pijeska u Pješčanaoj knjizi. Tako i Knjiga nespokoja postaje knjiga svih knjiga.
U drugoj fazi Pesoin narator i fikcionalni priređivač je Bernardo Soareš, pomoćnik knjigovođe iz Lisabona, rođen u vrijeme kad je „većina mladih izgubila vjeru u Boga iz istog razloga iz kog su je njihovi stari imali – ne znajući zašto“. U drugoj su fazi fragmenti s nešto drugačijim tematskim ozračjem. Ovi su fragmenti Pesoino putovanje mislima poetske-filozofske „rasprave“ o religiji, jeziku, jednostavnosti stvari, Bogovima koji su uvijek u funkciji stila. Ali, dakako i u funkciji delikatnog Pesoinog stila kojim je pisana Knjiga nespokoja i sva polifonija glasova koji su plod njegove raskošne imaginacije neponovljive u evropskoj književnosti XX vijeka.
Ne vjerujući u jedinstvo ljudske naravi, ili ga uzalud tražeći u sebi, Pesoa je ostvario duboku, smislenu, estetski i jezički brižljivo uobličenu „poetsku manipulaciju“ depersonalnosti razvijajuću maestralnu i nadasve složenu kompoziciju literarne i psihološke igre. U simultanoj razlilčitosti Pesoinih senzibiliteta nastali su njegovi pseudonimi koje je sam pisac odredio kao heteronime u „naglašenoj distinkciji“ prema ortonimu. Osim Knjige nespokoja u Pesoinoj poeziji otkriveno je do sada oko osamdeset heteronima, raznih zanimanja i senzibiliteta. Pesoino je usamljeništvo počelo vrlo rano, još u petoj godini kad mu umire otac od tuberkuloze. Na brodu za južnoafrički grad Durban sa tek preudatom majkom i očuhom smišlja prvi heteronim (Ševalie de Pas) u čije ime piše sebi pisma.
Od tada Pesoa je razvio ćudesnu mrežu ličnosti pod čijim imenima (i zanimanjima) piše svoju književnost. Najpoznatiji su po semantici i obuhvatnosti tema u njegovoj poeziji Alberto Kaejro, Rikardo Reiš, Alvaro de Kampuš, Koeljo Paćeko i ortonim Fernando Pesoa. Smisao ovakvog tvorenja djelatnog Demijurga, pojačavanje stvaralačke potencijalnosti na mnogim nivoima ostvaruje se u formulaciji „Ćutati sve na sve načine, /živjeti sve sa svih strana./biti ista stvar u svim mogućim oblicima u isto vrijeme, /ostvariti u sebi čovječnost svih trenutaka…“. (Protok sati). Temporalna, psihološka i prostorna sveobuhvatnost realizuju se u višestrukim projekcijama suštine kroz jezik i poeziju. Neutaživa žudnja da dosegne „sve“ najveća je Pesoina opsesija i želja da dosegne apsolutnu punoća autopoetičkih iskaza.
U knjizi izabranih pjesama Poznati stranac (“Paidea“, prevela Jasmina Nešković) nalazimo „poetike“ Alvara de Kampuša koji sadrži 63 pretežno kraćih ostvarenja (osim „Trafike“). U svim Pesoinim heteronimskim poetikama zadivljujuće je poetsko jedinstvo polivalentnog opusa i istovremeno versifikatorska i strukturalna raznovrsnost. U širokom rasponu: romantizam-futurizam-modernizam, Pesoa imaginira kroz heteronime od kojih je Alvaro de Kampuš njegova najdirektnija identifikacija. Posljednju godinu života stvarao je u njegovome obličju, u kraćim formama u nekoliko stihova, ali i u dugim poemama punih lirskih emfaza i ironično ciničnih „živućih oblika“.
Kao što je A. de Kampuš najizrazitiji Pesoin alter ego/heteronim i ortonim/, tako je i u ukupnom opusu Pesoa najbliži modernizmu: “Kampuš je prvi pjesnik modernih vremena“ (Alen Boske). Tako u njegovim pjesmama nalazimo raznovrsna stilska i tematska strujanja , od starijih, tradicionalnih rezonanci do jakih futurističkih izazova s početka XX vijeka. Time je Pesoa bitno uticao na razgradnju portugalskih književnih stereotipa. Prema Oktaviju Pazu samo su tri velika pjesnika futurizma: Apoliner, Majakovski i Pesoa. Među mnogobrojnim Pesoinim „ličnostima“, autorima spisa iz oblasti politike, filozofije, religije, ezoterije, estetike, teorije i kritike književnosti, astrologije i poezije A.de Kampuš je jedan od jedinstvenih iz Pesoinog „sanduka s rukopisima“ koji se otvara skoro cijelo jedno stoljeće nakon pjesnikove smrti. Utoliko je Kampuš jedan iz niza „mrtvih što možda nedgje drugdje i dalje žive“. Kao što svi mi , kako piše Pesoa, imamo dva života: istinski koji snivamo u djetinjstvu i sanjamo dalje i lažni koji živimo u zajedništvu s drugima. („Daktilografija“).
U pjesmama A.de Kampuša Pesoa je najviše senzualist, „ne posjedujem nikakvu filozofiju, imam čula“, govorio je ovaj nenadmašni lisabonski čarobnjak jezika i istinski ljubitelj čula. Pesoa je pjesnik virtuozne muzikalnosti i lirizma, jednostavnih i savršenih jezičkih igara, genijalni sakupljač ovozemaljskih rasutih slika, novih mozaika i maštarija, metričkih nijansi, oblika i neobuzdane i razbarušene versifikacije. U pjesmama Alvara de Kampuša prožimanjima i negacijama intelektualnosti, emocija i „metafizike kao posljedice lošeg raspoloženja“, u mističnim porivima Alberta Kaejra antičkim odbljescima estete Rikarda Reiša i nadrealnim stanjima „epizodiste“ Koelja Paćeka sublimirane su Pesoine raskošne poetske kreacije koje čine sami vrh evropske lirike XX stoljeća.
Osim što je glavna monada Pesoinog mnogostrukog svemira „Poznati stranac“ je originalna asocijacija na pjesnika i njegove heteronimske igre; kao neko ko je u sebi samome – ili bez sebe – tuđ i stran, a tako direktno i istinito iskazan u poeziji – kao neprevaziđeni poznati paradoks. Sintagma „poznati stranac“ takođe sugerira i antitezu drugosti i jedinstva u svim oblicima i referencama Pesoinog pjevanja.
Iste godine kada će umrijeti (30. novembra 1935.) Pesoa je svojim prijateljima podijelio svoju skiciranu biografiju .naglo su se aktuelizovali stihovi iz njegove znamenite poeme „Demogorgona“: „Površino svemira, o, vi spušteni kapci,/Neka vas nikad ne zakrili niko“! Kraj Pesoine samrtne postelje u francuskoj bolnici Sv. Luja, u Lisabonu, gdje je ležao u agoniji 30. novembra 1935 godine dežurale su samo tri osobe: kapelan, bolničarka i ljekar. U jednom trenutku Pesoa je otvorio oči i „shvativši da ništa ne vidi“ promrmljao je „Dodajte mi naočari“. Bile su to njegove posljednje riječi.
