Preveli sa engleskog jezika:
Aleksandra Nikčević-Batrićević
Miloš D. Đurić
Istorija i teorija novog istorizma
Krajem sedamdesetih i početkom osamdesetih godina dvadesetog vijeka čini se da su književni kritičari počeli intenzivnije da se zanimaju za odnos između književnosti i istorije. U Velikoj Britaniji i Sjedinjenim Državama, sadržaji književnih časopisa, predmeti rasprava kritičkih studija, kursevi na univerzitetima i teme međunarodnih konferencija, odražavali su narastajuće interesovanje za ispitivanje načina na koji književnost oblikuje i predstavlja istoriju. Iako su feminističke kritičarke, marksistički i postkolonijalni kritičari zauzimali najistaknutiji položaj u ovakvom razvoju u književnoj kritici, upravo je grupa američkih kritičara poznatijih kao novi istoričari bila najodgovornija za istaknutost ovakvih pristupa književnosti tokom osamdesetih i devedesetih godina dvadesetog vijeka. Tamo gdje su drugi kritički pristupi književnim tekstovima pretpostavljali da tekstovi imaju neko univerzalno značenje i aistorijsku istinu da saopšte, kritičari novog istorizma naginjali su ka tumačenju književnih tekstova kao materijalnih proizvoda specifičnih istorijskih uslova. Novi istorizam pristupao je odnosu između teksta i konteksta s velikom pažnjom usmjerenom prema političkim razgranjavanjima književne interpretacije. U očima kritičara novog istorizma, tekstovi svih vrsta su politička sredstva u onoj razmjeri u kojoj kao tekstovi prenose sastav društvenih, političkih i kulturnih formiranja. Ovo gledište je očevidno u djelima kritičara novog istorizma, koji tumače istorijski kontekst kroz pravna, medicinska i krivična dokumenta, anegdote, zapise s putovanja, etnološke i antropološke narative i, naravno, književne tekstove.
Važno shvatanje novog istorizma jeste da su književnost i istorija neodvojive. Istorija nije koherentna skupina objektivnog znanja koje se jednostavno može primijeniti na književni tekst kako bi se otkrilo ono što tekst odražava ili ne odražava. Književnost je sredstvo za predstavljanje istorije, i ona zaista sadrži sagledavanje formiranja istorijskih trenutaka. Ona otkriva procese i napregnutosti koji dovode do istorijskih promjena. Ali, ona se ne ponaša pasivno prema istoriji; drugim riječima, ona ne predstavlja istoriju kao ogledalo. Književnost oblikuje i sačinjava istorijsku promjenu. Književni tekstovi imaju uticaj na tok istorije, na društvene i političke ideje i vjerovanja vremena u kojem nastaju. Za novi istorizam, predmet izučavanja nije tekst ili njegov kontekst, nije književnost i njena istorija, već prije književnost u istoriji. To znači opažati književnost kao sastavni i neodvojivi dio istorije u procesu razvoja i, prema tome, kao bremenitu usled kreativnih silâ, remećenja i kontradiktornosti istorije.
Pitanja kojima se kritičari novog istorizma najviše bave jesu uloga istorijskog konteksta u tumačenju književnih tekstova i uloga književne retorike u posredovanju istorije. Luiz Montrouz je obrazložio da kritičari novog istorizma svoje interesovanje usmjeravaju prema “istoričnosti tekstova i tekstualnosti istorije.” On je objasnio da pod “istoričnošću tekstova” podrazumijeva da su svi tekstovi ugrađeni u specifične društvene i kulturne kontekste, a pod “tekstualnošću istorije” da naše znanje i razumijevanje prošlosti može postojati samo kroz “preživjele tekstualne tragove društva o kojem se raspravlja,” čije samo preživljavanje svjedoči da su bili podređeni “kompleksnim i suptilnim procesima očuvanja i brisanja” (Montros, prema Veeser, 1989, 20). Prema Montrouzu, književnost i istorija jesu međusobno zavisne, i nema znanja koje postoji izvan carstva narativa, pisanja ili diskursa.
Rad ovih kritičara proizilazi, i dalje se razvija iz zanimanja i vjerovanja prethodne generacije marksističkih kritičara i kritičara istorizma koji su ponovno procjenjivali priče koje su prošla društva pričala o sebi. Kritičari istorizma su uveli dozu skepticizma u pogledu konstruisanja istorijskih narativa, i mjestu kritičara ili istoričara u okviru tih narativa. Istorizam razumijeva priče iz prošlosti kao način na koji društvo konstruiše narativ koji se nesvjesno uklapa u njegove sopstvene interese. Marksistički kritičari, pozajmljujući iz lekcija istorizma, vide istoriju kao povorku priča koje idu u prilog pobjedniku, vladajućoj klasi, dok književni tekstovi, kao istorijski, imaju svoj udio u toj povorci. Jednostavno rečeno, marksizam prelama ideju da je istorija jedinstvena i univerzalna, tvrdeći da u njoj postoji klasna borba, u kojoj su interesi dominantne ekonomske grupe predstavljeni kao interesi društva uopšte, dok interesi proleterijata, onih koji svoj rad prodaju za nadnice, nijesu predstavljeni, ili su predstavljeni kao interesi manjine. Direktna posljedica ovog stanovišta je očigledna u radu marksističkih istoričara koji su ponovo pregledali konvencionalne izvore o prošlosti s namjerom da ispričaju priču o tome kako su niže klase živjele. Novi istoričari krenuli su sličnim putem u ponovno pregledanje književnosti koja je napisana u prošlosti kako bi ispričali priče o ženama, kolonizovanima, ludima, jereticima, progananima. Ipak, postoji značajna razlika između načina na koji su o ovoj problematici promišljali marksisti i novi istoričari. Marksisti su skloni da promišljaju svoju kritičku praksu kao emancipatorsku, u okviru koje se oslobađa priča potčinjenih kako ne bi bila izgubljena u istoriji. Novi istoričari vraćaju se pričama o ugnjetavanim kako bi otkrili kako ove priče obilježavaju učinkovitost instrumenata opresije.
U eseju koji je o odnosu između marksizma i novog istorizma napisala Ketrin Galager, ona prati istoriju kritike lijevog krila u Sjedinjenim Državama, a posebno dug novih istoričara prema radikalnim kampanjama nove ljevice tokom šezdesetih i ranih sedamdesetih godina dvadesetog vijeka. Ona smješta novi istorizam u lijevo orjentisanu kritiku, uprkos problemima koje marksisti imaju sa političkim kvijetizmom prakse novog istorizma. Galager objašnjava evoluciju glavnih interesovanja i karakteristika novog istorizma, i brani razloge zbog kojih su se novi istoričari našli u poziciji u kojoj ne mogu obnoviti vjeru u marksizam niti preći u dekonstrukciju. Analizirajući ova pitanja Galager, između ostalog, ukazuje na razliku između novog istorizma i političkih programa rada drugih književnih teorija:
Zapitali smo se da li je moguće da određene forme subjektiviteta koje su bile protivne, predstavljaju zapravo sredstva pomoću kojih su odnosi moći održavani? Da li je politika organizovana diskursom o oslobađanju neminovno zahvaćena unutar odnosa moći savremene Amerike? Da li je teorijski uopšte moguće razlikovati individualni subjekat od sistema odnosa moći?
Donekle bi se moglo reći da novi istorizam predstavlja analizu propasti politike ljevice studentskog radikalizma iz šezdesetih i sedamdesetih godina dvadesetog vijeka kojom se željela podstaknuti socijalna i politička promjena, tako da pitanja koja Galager postavlja govore o začuđenosti osobe koja je razočarana retorikom opozicionalnosti, oslobođenja i individualnog subjektiviteta. Odgovori na ova pitanja su sumorni, s tačke gledišta emancipujuće prakse: izvjesni oblici “opozicione” subjektivnosti zaista pomažu da se podrže odnosi moći, diskursi oslobađanja zaista su bili oživotvoreni i uhvaćeni u zamku u okviru Američkih “uslova moći”, i ne, nije bilo moguće razlikovati individualni subjekat od sistema odnosa moći.
Galager navodi na pomisao o načinima na koje novi istorizam predstavlja direktan izazov nekim iluzijama savremenih književnih studija – različite predstave o političkim i ideološkim značajima književnosti – i brani ga od klevetnika. Ona pokušava da ga spasi od optužbi da je saučesnik u odnosima moći koje opisuje, dokazujući da je bio od pomoći u uvođenju u učionicu čitavog niza nekanoničkih tekstova i uvjerljivih političkih pitanja. Ona ne daje odgovor na jedno od najozbiljnijih pitanja koje postavljaju lijevi protivnici novog istorizma, a to je kakav je politički značaj onoga što novi istorizam predstavlja studentima. Prolazeći kroz istoriju zapadnog imperijalizma i ideoloških diskursa o rodnoj potlačenosti, novi istorizam uči studente da otpor opstaje nespretno i bespomoćno u rukama postojećih odnosa moći, da je borba samo najvidljiviji znak kooptacije, i da moć polako prodire u svaki vid rutine, svakodnevnog života. Osim toga, odbijajući da definiše položaj ili specifičnu, prirodu odnosa moći, čiji se položaj može odrediti, i insistirajući “da se moć ne može izjednačiti s ekonomskom ili državnom moći,” novi istoričari bi se takođe mogli optužiti da idu van umanjivanja utopijskog projekta marksizma do prihvatanja politike konzervatizma.
Za nove istoričare književni tekstovi imaju specifične funkcije u mreži odnosa moći u društvu. Književnost može poslužiti da nas ubijedi u pravičnost određenih procesa, ili može održavati dominantne ideje određenog vremena tako što će predstaviti alternative ili devijacije kao zastrašujuće. U Šekspirovo vrijeme, na primjer, prevoladavala je ideja da je vladajući poredak bio sankcionisan religijskim zastupanjem sveopšteg prisustva proviđenja, i da je bio održavan širokim rasponom predstava koje su obrazovale diskurs opšte saglasnosti, čiji su dio bili i književni tekstovi. U naše vrijeme, ideja da pojedinci treba da budu slobodni da biraju između konkurentnih proizvoda i usluga je široko prihvaćena kao univerzalna olakšica, što je stanje koje se održava raznovrsnim predstavama kao što su televizijske reklame, zakonski dokumenti, književni tekstovi i izvještaji kompanija. Ove predstave služe da potvrde postojeći društveni red, učestvujući u opštoj saglasnosti koja marginalizuje ili otuđuje bilo koji oblik neslaganja sa društvenim poretkom.
Na nove istoričare uticalo je to što je Klod Levi-Stos prepoznao da je kultura samoupravljajući sistem, baš poput jezika, i da ona održava poredak sopstvenim običajima i praksama na suptilne i ideološke načine, kao što su na njih uticale takođe i antropološke studije Kliforda Girca i Ebnera Koena. Za nove istoričare ovo prepoznavanje se proširilo na “ličost,” posebno u ranoj i podsticajnoj studiji Stivena Grinblata pod nazivom Samooblikovanje u renesansi. Ono što čini rukovanje moći posebno složenim jeste činjenica da ličnost održava poredak i reguliše svoje sopstvene želje i potiskivanja. Ovo uklanja potrebu da moć bude represivna. Ni fizička ni vojna sila ne treba da se razvijaju niti upotrebljavaju da bi se efikasno upravljalo moći u interesu dominantnih ideoloških sistema, kada će prava priroda, ideološki i jezički konstruisana, reprodukovati hegemonističko upravljanje. U tom smislu, predstave i diskursi povlače za sobom održavanje poretka i učvršćivanje vlasti društvenog poretka snažnije od fizičkog ili vojnog aparata države.
Ova vrsta pristupa književnosti je označila značajan uzmak od humanističke ideje prema kojoj književnost može naučiti ljudska bića vrijedne lekcije o moralnom i građanskom ponašanju. Novi istoričari su zamijenili mišljenje o književnosti kao dobroćudnoj, blagoj učiteljici s mišljenjem da je ona poput odanog psa čuvara, koji patrolira uz kapije konzervativnog društvenog poretka. Šekspir nas nije podučavao moralnosti, već je bio čuvar države. Da bi ovo dokazali, novi kritičari su izučili način na koji su Šekspirove predstave vršile vitalnu ulogu u podržavanju državne i crkvene ideologije. Period renesanse, i Šekspirov rad posebno, predstavljali su važan predmet izučavanja za nove istoričare, dijelom i zbog toga što taj period označava početke modernog istorijskog doba, a dijelom i zbog kanoničkog statusa Šekspira i nekih njegovih savremenika u dvadesetovjekovnim književnim studijama. Novi istoričari težili su da politizuju Šekspira, ne samo da bi objelodanili da je čak i književnost koja se duboko poštuje upletena u prljavo poslovanje odnosima moći i državnom ideologijom.
Kritička praksa novog istorizma
Novi istorizam se pojavio kao prepoznatljiva praksa 1980. godine, kada je Grinblat objavio studiju Samooblikovanje u renesansi, a Luiz Montrouz esej pod nazivom “Elajza, kraljica pastirki,” o državnim ideologijama u elizabetanskim pastoralnim formama, a oba djela su od presudnog značaja za stvaranje jasne kritičke prakse. Grinblat je ovoj kritičkoj praksi 1982. godine dao ime novi istorizam, iako je kasnije izjavio da ga je prilično iznenadilo kada je taj naziv postao široko prihvaćen. Postoje značajne razlike između različitih kritičara novog istorizma koje se otkrivaju u načinu na koji oni tumače književnost u odnosu na istoriju, i u načinu na koji oni opažaju da se književnost ponaša prema društvenom poretku i u okviru njega. Stiven Grinblat, Luiz Montrouz, Ketrin Galager, D.A. Miler, Džoel Fineman i Volter Ben Majkls zastupali su veoma različite kritičke pristupe i usredsredili su se na različite teme i interesovanja. Ali oni dijele zajedničke prakse i pretpostavke, a ovdje posebno mislimo na metodološka pitanja i prirodu odnosa moći. Oni su uspjeli da skrenu pažnju na zaokret prema istoriji u književnim studijama i iako mnogi od njih nijesu pristajali na oznaku “novi istoričari” dijelili su neke teorijske pretpostavke zahvaljujući kojima ih je bilo moguće bar okvirno identifikovati kao grupu. U antologiji eseja o novom istorizmu iz 1989. godine, H. Aram Vizer ukratko je izložio ove zajedničke pretpostavke na sljedeći način:
1. svaki izražajni čin smješten je u mrežu materijalnih praksi;
2. svaki čin razotkrivanja, kritike i suprotstavljanja, koristi oruđa koja osuđuje i rizikuje da postane plijen praksama kojima se suprotstavlja;
3. književni i neknjiževni “tekstovi” cirkulišu neodvojivo;
4. nijedan diskurs, imaginativni ili arhivski, ne omogućava pristup nepromjenjivim istinama niti izražava nepromjenjivu ljudsku prirodu;
5. i posljednje… da kritički metod i jezik adekvatan za opisivanje kulture, pod kapitalizmom učestvuju u ekonomiji koju opisuju.
(Veeser, 1989, xi)
Vizerova lista zajedničkih teorijskih pretpostavki prilično je uopštena ili, drugim riječima, nije dovoljno specifična da bi ukazala na širok raspon razlika u idejama novih istoričara, njihovim praksama i primjenama. U pitanju su pretpostavke koje podupiru misao i praksu novog istorizma, ali koje takođe dijele zajedničke strategije čitanja i analize tekstova. Postoje, zapravo, četiri karakteristike za koje želim da sugerišem da su zajedničke kritičarima novog istorizma. Prvo, oni teže da istraže tekstove koji su prilično različiti kako bi pokazali da ovi tekstovi igraju ključnu ulogu u posredovanju odnosa moći u okviru države. Drugo, oni pristupaju književnim tekstovima kao neodvojivim od ostalih tekstova i oblika, i kao neodvojivim od društvenih i političkih konteksta u koje su ugrađeni. Treće, oni dijele gledište da književnost, poput drugih pisanih izvora, povećava mogućnost subverzije protiv države, samo da bi kontrolisala i učinila bezbjednom tu subverziju. Četvrto: karakteristično je za sve analize novih istoričara da izučavaju raspon tekstova u istoj epohi, i da pretpostave, ili raspravljaju o tome da svaka epoha ima svoj sopstveni oblik moći.
U Montrouzovom eseju mi možemo propratiti kako takve čitalačke strategije i teorijske pretpostavke djeluju. Esej Luiza Montrouza pod nazivom: “Oblikovanje fantazija,” objavljen je u drugom izdanju Predstava, najboljeg časopisa o novom istorizmu koji je objavljen 1983. godine. Tema Montrouzovog eseja je konstrukcija snažnog mitskog identiteta za Elizabetu I, kroz narative i drame koje su odigrale “uobličavanje fantazije” elizabetanske kulture. Glavna tema Montrouzovog eseja je Šekspirova drama San ljetnje noći, ali on istražuje i san ispripovijedan u autobiografiji Simona Formana, popularnom elizabetanskom medicinskom vodiču, kolonijalnom putopisnom narativu ser Voltera Rajlija i putopisima iz Amazona. Montrouz pokazuje kako su ovim tekstovima zajedničke slike, teme i metafore koje imaju direktnu vezu sa predstavama moći u elizabetanskom društvu. Iako on posvećuje veliki dio svog razmatranja Šekspirovom komadu, on ne privileguje ovaj komad većim uvidom ili razumijevanjem vremena u kojem je nastala u odnosu na druge tekstove. Niti je ovaj komad manje impliciran političkim predstavljanjima. Montrouz istražuje Šekspirov komad u odnosu na medicinske, kolonijalne i putopisne narative da bi objasnio kako je ličnost Elizabete I osmišljena i promovisana. U ovom eseju, onda, književni i drugi tekstovi jesu međusobno zavisni, i ne stvaraju ih samo društveni i politički diskurs, već su oni takođe i stvaratelji ovog diskursa, kao što na primjer Montrouz vidi San ljetnje noći koji je odigrao glavnu ulogu u stvaranju kulta Elizabete I.
Šekspirove drame ne čine to po naredbi, ili po izričitom nalogu kraljice, jer, kao što to Montrouz piše “kraljica je bila onoliko otjelotvorenje svog lika koliko i njegova stvarateljka … njena moć da uobliči svoje sopstvene strategije bila je sama oblikovana njenom kulturom i ograničena okvirima njenog duševnog horizonta.” Subjektivitet oblikuju odnosi moći u onoj meri u kojoj on ima bilo koji uticaj na njihov ishod. Montrouzova koncepcija odnosa između moći i subverzije je kompleksnija od one Stivena Grinblata. Prema Grinblatu, tekstovi različitih vrsta nam nude brz pogled na subverzije, ali samo da bi djelotovorno sadržavale subverzivne elemente. Moć zahtijeva predstavljanje subverzije na jednom nivou kako bi opravdala svoje sopstvene prakse, i tako je subverzija uvijek izložena da bi se učinila bezbjednom. Za Montrouza, međutim, predstave elizabetanskih formi moći su manje djelotvorne za sadržavanje subverzivne mogućnosti koju Grinblat dozvoljava. Montrouz pokazuje da je Elizabeta bila nesigurno postavljena kao žena na čelo veoma patrijarhalnog društva, i njena moć predstavljala je tada niz protivurečnosti i komplikacija kojima se moralo manipulisati i upravljati, kako na birokratskom, tako i na simboličkom nivou, kako bi se osigurali njeni interesi kao lica na čelu države koje je bez mane. Šekspirove predstave prijete da obore snažnu sliku Kraljice kao majke države ustanovljavajući muški prerogativ i obilježavajući tačku prijelaza u kojoj ikonografija djevičanske kraljice kao glave patrijarhalnog društva počinje da biva opasna. Montrouz iznosi složeniji i inherentno nestabilan pojam moći nego što je to slučaj kod Grinblata ili D.A. Milera. Prema našem posljednjem kriterijumu (da svaku epohu okarakteriše njen sopstveni modalitet moći) ovo je takođe istinito i za Montrouzov argument. Tema njegove analize su specifični modaliteti i medijumi moći koji oblikuju vladavinu Elizabete I, i tekstovi koje on analizira u odnosu jedan prema drugom su iz iste epohe. Ovim se predlaže da se tekstovi, koji su u opticaju jedan sa drugim u određenom vremenu, zapravo zbližavaju da stvore zajednički diskurs odnosa moći u tom vremenu. Sugerišući da je to bio slučaj sa Šekspirovim komadom koji se pridružio ostalima u kasnijim decenijama šesnaestog vijeka da označi narastajuću nestabilnost predstava o djevičanskoj kraljici, Montrouz takođe ukazuje na to da će uskoro doći do promjene epohe, i sa njom i do novog skupa odnosa i modaliteta moći.
Možemo uporediti djelo Montrouza i D.A. Milera kako bismo vidjeli koje su to tačke koje su zajedničke novim istoričarima. U eseju pod nazivom “Disciplina u različitim glasovima” (eng. “Discipline in Different Voices”), D.A. Miler prihvata Fukoov interes prema zatvorima i razmatra način na koji Dikensova Sumorna kuća predstavlja i čini vidljivim kazneni sistem u Engleskoj sredinom devetnaestog vijeka. Milerov naglasak u ovom eseju je na jednom romanu, i iz toga razloga nije zainteresovan da proprati promjenu u odnosima moći ili u načinu predstavljanja moći kroz veoma različite tekstove i kontekste, što je uobičajeno za Montrouza i Grinblata. U eseju fokus je isključivo na Dikensovom romanu, i prema tome on se ne bavi diskurzivnim formiranjem koje sačinjava nekoliko tekstova različitog žanra, kao što je to slučaj u Montrouzovom eseju. Milerov esej iz tog razloga više podsjeća na primjenu Fukoove ideje na književni tekst nego na genealogiju moći.
Miler podsjeća na Montrouza u smislu da on tretira književne tekstove kao neodovojive od njihovih konteksta i zaista sama ideja da Sumorna kuća služi kao sredstvo zatvaranja u viktorijanskoj Britaniji demonstrira njegovo uvjerenje da su književni tekstovi ugrađeni u društvene i političke diskurse. Prema Mileru, roman ima preciznu funkciju u okviru ovih diskursa, da utješi čitaoce iluzijom razlike između krivičnog i institucionalnog prostora u kojem moć djeluje represivno na pojedinaca i na liberalno društvo “izvan” koje je slobodno, privatno i sigurno, i obično se smatra domom sretne porodice. Iako Miler ne daje eksplicitan komentar o mogućnostima subverzije u ovom društvu, implicitno je u ovom argumentu da moć djeluje kroz medijum kulturnih formi poput Dikensovog romana kako bi obezbijedio svoj sopstveni interes protiv subverzije. Sumorna kuća, piše on, služi da podsjeti čitaoce i njihove porodice da izvan ugodnosti i sigurnosti doma postoji nasilje u zatvoru, sirotištu i bolnici za umno oboljele, i da tako upozori protiv remećenja ugodne ekonomije i vrijednosti doma i porodice. U pojednostavljivanju Fukoovih ideja o društvenim funkcijama teksta, Miler zaključuje da roman nosi poruku za društvo da reformiše svoje institucije i za porodicu da izbjegne remećenje i sukob. Takođe je jasno u ovom eseju da je odnos između romana i zatvorenosti proizvod određenih oblika koji su uzeli maha u viktorijanskom periodu, i da taj viktorijanski period ima svoje sopstvene modalitete moći. Uz izuzetak prvog kriterijuma koji smo naveli, Milerov esej opsežno dijeli karakteristike kritičke prakse novih istoričara na način na koji smo ih naveli, i možda je najvažnija ona sličnost prema kojoj svi razmatraju književne tekstove, i tekstove drugih vrsta, kao sredstvo moći.
Kritika i problemi
Ako je novi istorizam nastao kao suprotnost tipovima književne kritike i istorijskog izučavanja koji nijesu uspjeli da teoretizuju kulturne i istorijske razlike u sopstvenom radu, i koji nijesu uspjeli da prepoznaju privremenu i generičku specifičnost tekstova i događaja, novi istorizam je takođe bio predmet kritike sredinom osamdesetih godina. Od toga vremena nadalje, kritike na račun novog istorizma su se umnožile i postale oštrije. Konkretno, fokus ovih kritičara bio je na tendencijama novih istoričara da svedu sve predstave istorije na isti osnovni model odnosa moći i tendenciju da podrede tekstove površnom i uopštenom tumačenju, locirajući tobožnje položaje tekstova u mreži diskurzivnih formacija bez ispitivanja interpretativnosti tih tekstova.
Da bi razmotrila prvu kritiku, Kerolajn Porter je jasno izrazila ovo posebno dobro u svom tekstu koji je objavila 1988. godine pod naslovom, “Da li smo već istorijski?” (eng. “Are we being historical yet?”):
Novi istorizam projektuje viziju istorije kao tkaninu koja je uljepšana vezom, iglom i koncem moći, u složenom, obuhvatnom obrascu. Potrebno je samo da povučete nit na jednom mjestu i da shvatite da je povezana s drugom.
(Porter, 1988, 765)
Porter argumentovano iznosi da je novi istorizam uspio u istiskivanju velikog narativa napretka koji je dominirao starim istoricizmom, i koji je zaista uobličio razvoj empirijske istorije, samo da bi ga zamijenio drugim velikim narativom, narativom moći. Povrh toga, ona sugeriše da dejstvo ovog modela odnosa moći u novom istorizmu mora da razmatra sve istorijske događaje kao predmet neuhvatljivih i univerzalnih uslova moći. Ovoj teoretičarki čini se ironičnim da praksa koja tvrdi da podvrgava tekstove i događaje istorizmu završava tako što ih čini proizvodom aistorijske, univerzalne i očevidno svemoguće sile. Frenk Lentrikija pripisuje centralnost ove loše definisane i, kako se čini, osione i univerzalne “moći” u analizi novih istoričara Fukoovom uticaju, čiju “depresivnu poruku” moći koja “zasićuje sve društvene odnose do tačke gdje svi konflikti i “vreve” među društvenim grupama postaju jedna puka predstava političke nesloge” novi istoričari ponavljaju nekritički (Lentricchia, in Veeser, 1989, 235).
To je očigledno slučaj, bilo ispitujući pastoralne pjesme u elizabetanskom periodu, ispovijesti italijanskog jeretika u šesnaestom vijeku, realistički roman u viktorijanskoj Engleskoj ili susrete kolonizatora i urođenika u novom svijetu. Novi istoričari kao da nalaze isti model, pri čemu moć stvara svoju sopstvenu subverziju kako bi je sadržavala i kontrolisala subverziju na efikasniji način. Moć je svuda oko nas, u svakom aspektu zapadnog društva i kulture, ali nigdje nije jasno šta je moć, kako ona nastaje, gdje prestaje ili se završava, šta se nalazi izvan moći, ili čak kako moć nastaje. Ovaj koncept moći su novi istoričari pozajmili iz Fukoove Istorije seksualnosti, iz njenog prvog toma, zapravo. Lentrikijinu tvrdnju da je prihvaćen nekritički od strane novih istoričara dijeli Li Paterson, koji opaža interes novih istoričara u cirkularnosti demonstriranoj u njihovoj kritičkoj praksi: “Ne postoji prostor izvan moći jer moć je jedini pojam u arsenalu analitičara” (Patterson, prema Ryan, 1996, 96). Moć je svuda, jer je svugde tražena, i u isto vrijeme ona briše specifičnost istorijskog trenutka. Efektivno, novi istorizam ućutkava disidenta i subverziju, i iskorjenjuje razliku, tragajući samo za moći. ‘
Druga kritika na račun novih istoričara odnosi se na sljedeće: novi istoričari teže da potčine tekstove najpovršnijim i najuopštenijim tumačenjima, što je rezultat zanimanja za funkciju prije nego mogućnost tumačenja tekstova. Ako Luiz Montrouz može da učini da tekstovi raznih žanrova, od medicinskih do putopisnih narativa, od Šekspirovih komada do eseja kojima se opravdava kolonijalna ekspanzija, vrše istu funkciju u opštem diskursu, i učine da oni ponavljaju istu formulaciju, lako je vidjeti zašto je novi istorizam kritikovan zbog nedostatka osjetljivosti prema složenosti književnih tekstova. Kada su ovu kritiku izrazili kritičari formalisti, mogli smo da odaberemo da je smatramo rezultatom otpora istorijskoj kritici. Ali, kada je kritičar dekonstrukcijske provenijencije Dž. Hilis Miler prekorio novi istorizam kao “stimulišuće iskustvo oslobađanja od obaveze da se tumači” (Miler, 1991, 313), kao let mašte od etičke obaveze prema drugome, čak i prema drugosti prošlosti, mi možemo očekivati da se ovaj otpor zasniva na nečemu većem od želje za povratkom aistorijskoj praktičnoj kritici. A kada kritičar istoričar Kirnan Rajan piše da je novi istorizam “bez sumnje siromašniji zbog svog protivljenja da ispuni složene zahtjeve dikcije teksta i formalne zahtjeve” (Ryan, 1996, xviii), on to čini iz želje da posmatra radikalnu istorijsku kritiku koja angažuje detaljima teksta da bi prikazala čak i jasnije istorijske i političke implikacije i lokacije teksta.
Možemo da uđemo u trag fokusu novog istorizma usmjerenom na funkciju teksta prije nego na mogućnost njegovog tumačenja kod Fukoa. Fuko se usredsređuje na položaj tekstova i iskaze u okviru diskurzivnih tvorevina. Tekstovi su, prema Fukoovom konceptu, pioni u igri diskurzivnih transformacija, i stoga su podložni ispitivanju toga koji položaj zauzimaju, a ne što znače. Fukoova arheološka analiza teži da razotkrije učešće tekstova i izjava u diskursu, a ne da proučava niz značenja koja mogu biti stvorena iz tekstova i iskaza. Tumačenje teksta nije, čini se, neophodan dio ovog procesa, i zasigurno nije neophodno kao znanje o tome kako se tekstovi povezuju sa drugim tekstovima, načina na koji tekstualnost istorije obrazuje vrstu diskurzivne tkanine. Ako novi istorizam ne uspijeva da tumači književne tekstove, i čini se da je sasvim neosjetljiv na razlike među tekstovima, među žanrovima i zaista između tekstualnih i istorijskih događaja, onda je on proizvod suviše krutog praćenja fukoovskog modela diskurzivne analize.
Upotrebe novog istorizma
Prvenstveno kroz rad novih istoričara, Fuko je u disciplini književnih studija naglasio funkciju i uslove tekstova u okviru mreže odnosa moći, o položajima subjektiviteta u okviru tih tekstova, i takmičenju za značenje i kontrolu značenja prikazanih u recepciji i kritici tekstova. Novi istoričari doprinijeli su književnim studijama prisnom pažnjom na dejstva i funkcije književnosti u istoriji, i na to kako književnost igra ulogu u konstrukciji osjećaja društva za njega samog. Kao kritička praksa, novi istorizam koristan je prije svega u prikazivanju kako književni tekstovi cirkulišu sa drugim tekstovima u određenom periodu kako bi konstruisali i oblikovali odnose moći tog društva. Prihvatajući strategije novih istoričara, i pridržavajući se njihovih teorijskih pretpostavki, mi možemo istraživati odnos između književnosti i kolonijalizma, rodne opresije, ropstva, kriminaliteta ili ludila. Mi možemo istražiti razmjere do kojih književnost učestvuje u formiranju ideoloških pretpostavki određenog vremena.
Naravno da postoje razlike u načinu na koji se ovo može uraditi. Miler prihvata Fukoovo pisanje o utamničavanju i disciplini radi otkrivanja uloge koju Dikensova Sumorna kuća igra u upravljanju i disciplinovanju srednjeviktorijanskog društva. Montrouz rekonstruiše mrežu mitova i spisa iz elizabetanskog perioda kako bi stvorio diskurse elizabetanske moći. U oba slučaja, fokus je isti – odnos između književnosti i odnosa moći u prošlosti. Milerov esej je jednostavniji od eseja Montrouza u tome što teži metodi primjene Fukoove ideje o utamničavanju i o disciplini na književni tekst u pokušaju da pokaže kako su kazneni diskursi prelomljeni kroz tekst. Montrouzov metod, s druge strane, manipuliše raznovrsnim književnim žanrovima da bi oblikovao jedan diskurs moći, koji je sâm kompleksan i skopčan sa kontradiktornostima i sukobima. Montrouz pokazuje kako se jedan tekst potresa nasuprot drugog, stvarajući mogućnost nekoherentnosti i nestabilnosti, i istražuje opsege do kojih se diskursi moći uvijek pomjeraju, nesigurni i rasprostranjeni sa napetostima.
Ovi eseji novih istoričara omogućavaju nam da vidimo kako se književni tekstovi koji se mogu tumačiti kao zabava, kao studije karaktera, ili kao kompleksne, formalne i jezičke strukture, takođe mogu čitati i zbog njihovog razumijevanja kulturnih ispoljavanja i meditacija na temu moći i političke kontrole. Oni su korisni ne zato što nam pomažu da lociramo specifičnu političku poziciju teksta, već i da formulišemo načine i sredstva kojima književnost saizvršava pogone moći. Novi istorizam je najvažnija indikacija okretnice ka istoriji u književnim studijama, i iako se može kritikovati zbog upotrebljavanja vrste nasilja na specifičnosti istorijskih događaja u konstruisanju onoga što izgleda kao da su bešavni narativi moći kroz duge vremenske periode, takođe je odgovoran za otkrivanje kapaciteta književnih tekstova kao političkih činova ili istorijskih događaja. Strategije tumačenja novog istorizma nam omogućavaju da konstruišemo alternativne političke i istorijske priče iz odnosa između književnosti i drugih oblika predstavljanja, da oblikujemo alternativne istorije ugnjetavanja i moći kroz tekstualne tragove iz prošlosti koji su preživjeli do našeg vremena.
1999.
