Prevela s engleskog: Aleksandra Nikčević-Batrićević

Rapidan uspon studija kulture prateći je faktor slabljenja nacije-države, to jest, rapidne tranzicije u postnacionalno stanje. Predstavlja i jedan od efekata novog tehnološkog režima telekomunikacija. Zašto je upravo 1980. godine došlo do značajnog pomaka ka studijama kulture od teorija koje su bile na jeziku zasnovane? Na ovu reorjentaciju bez sumnje uticalo je mnogo faktora i čak se čini kontradiktornom. Ovom prilikom pomenućemo samo neke: rat u Vijetnamu, studentski pokreti po kojima, između ostalog, pamtimo šezdesete godine, Pokret za građanska prava. Pod značajnim uticajem pomenutih događaja bili su oni koji su stvarali studije kulture. Štaviše, književnost u staromodnom ili starinskom smislu kanonskih remek-djela, ima svoju ulogu (iako je ona sve sporednija) u nastanku multikulturalnog globalnog društva. Prirodna je sasvim, u ovom kontekstu, težnja mladih naučnika da manje vremena troše na nešto što se čini sve marginalnijim.
Studije kulture upletene su u mrežu ekonomskih, ideoloških i političkih sila u okviru kojih je postavljen univerzitet i koju nije lako sagledati. Štaviše, same studije kulture predstavljaju obiman, heterogen niz praksi. Nije ih moguće valjano sumirati koristeći neke konceptualne pretpostavke. Odnos studija kulture prema jezički orjentisanim teorijama koje su im prethodile, posebno je kompleksan i raznovrstan. Ipak, jedna od osnovnih sila koja je uticala na uspon studija kulture i koja teži da marginalizuje književnost, rastući je uticaj novih komunikacionih tehnologija. Tokom dva vijeka, devetnaestog i dvadesetog, na promjenu društva uticala je tehnologija. Niko to ne dovodi u pitanje. Ali, intenzitet promjena se tokom posljednih godina promijenio, postao je jači. Mladi naučnici iz Sjedinjenih Država, koji su se tako spontano i jednoglasno okrenuli studijama kulture, pripadaju prvoj generaciji univerzitetskih profesora i kritičara koji su odrastali uz televiziju i nove forme komercijalizovane popularne muzike. Mnogi od njih su kao djeca i tinejdžeri provodili vrijeme gledajući televiziju ili slušajući popularnu muziku kao što su čitajući knjige. Ja ne kažem da su te aktivnosti loše. Ali se razlikuju. Čitanje knjiga za vas može biti loše, takođe, kao što nam pokazuju Floberova Ema Bovari i Konradov Lord Džim. Kritičari nove generacije bili su do određenog stepena formirani pod uticajem nove vizuelne i zvučne kulture. Kultura sada ima značenje koje je donekle novo. Ona označava medije dijelom globalne potrošačke ekonomije. Novi mediji uključuju, naravno, neke elemente koji su kontrahegemonijski. Nova elektronska kultura brzo zamjenjuje kulturu knjige. Nije iznenađujuće što mladi naučnici žele da izučavaju ono što je snažno uticalo na način na koji su se formirali, uprkos njihovom učešću u kulturi knjige. Jasan dokaz slabljenja snage književnosti u Sjedinjenim Državama ogleda se u načinu na koji mnogi mladi naučnici, koji su obrazovanje stekli u starom sistemu kojim je dominirala kultura knjige, pronalaze veliki izazov u izučavanju popularne kulture i, manje ili više, napuštaju izučavanje kanonske književnosti.
Za studije kulture književnost više nije privilegovan izraz kulture, kao što je bila, na primjer, za Metjua Arnolda ili na američkim univerzitetima. Književnost se sada opaža kao jedan od simptoma ili produkata kulture, koji se ne izučavaju uz film, video, televiziju, advertajzing i časopise samo, već i uz mnoštvo običaja prisutnih u svakodnevnom životu koje izučavaju etnografi. Kao što piše Alan Liu, književnost je „kategorija koja sve više gubi svoju odliku na neograničenom prostranstvu kulturalnog ’diskursa,’ ’tekstualnosti,’ ’informacija,’ ’rečeničnih režima’ i ’opšte književnosti’.“ Studije kulture, kako to piše Liu, ’uzrokuju da književnost djeluje kao jedan među jednakim registrima kulture i multikulture – ne manje ili više izuzetan u odnosu prema svakodnevnim praksama oblačenja, šetanja, kuvanja ili šivenja“.
Iako naučnici koji se bave studijama kulture staju u odbranu odnosa pomenute nove oblasti i društvenih nauka, čini se očiglednim da dok studije kulture postaju sve dominantnije u oblasti humanističkih disciplina, humanističke discipline se kreću prema stepenu udruživanja sa društvenim naukama, posebno sa antropologijom. Antropolozi su naučili mnogo od svojih kolega u humanističkim disciplinama i, slično, određen stepen sticanja znanja u oblasti antropologije i sociologije mogao bi biti od pomoći za buduće praktičare studija kulture – na primjer, obuka u oblasti statističke analize, odnos između baze podataka i generalizacije, etika korišćenja ljudskih subjekata, učenje, ne samo kroz jednu propisanu metodu, jezika koji su neophodni da bi se započeti posao mogao organizovati, i tako dalje. Tradicionalno eurocentričko književno obrazovanje ne može biti od značajne pomoći u projektima koji se u okviru studija kulture realizuju.
Naučnici koji djeluju u oblasti studija kulture upozoriće nas bez izuzetka da društvene nauke u Sjedinjenim Državama saučestvuju, na mnogo načina, u američkom imperijalizmu, baš kao što Rej Čou opaža da izučavanje nezapadnih jezika i kultura jeste već institucionalizovano na univerzitetu kao dio tog imperijalističkog projekta. Antropologija se bori da se suoči sa tim problemom još od vremena kada je Klod Levi-Stros objavio Tristes tropiques. Postoji mnogo toga što studije kulture mogu da nauče iz procedura i strategija antropologije, uključujući one koje su usmjerene ka suočavanju s uvreženim eurocentrizmom ove discipline. Štaviše, to što su se društveni naučnici bavili studijama kulture na pogrešan način ne čini da su studije kulture ništa manje društvena nauka po mnogim svojim karakteristikama. Nema razloga da se ova kategorizacija studija kulture smatra skandaloznom. Standardna podjela disciplina na univerzitetima u Sjedinjenim Državama samo je jedan od postupaka. Moglo bi biti drugačije. U Narodnoj Republici Kini, književne studije su dio misije Kineske akademije društvenih nauka. Disciplinarne podjele i afiliacije u okviru humanističkih disciplina i društvenih nauka na univerzitetima u Sjedinjenim Državama se, u svakom slučaju, u današnje vrijeme brzo mijenjaju.
U isto vrijeme, nove komunikacione tehnologije transformišu način na koji se istraživanje i podučavanje izvode u humanističkim disciplinama. Ove transformacije su propratile i do određene razmjere uticale na zamjenu humboltovskog univerziteta novim tehnologiziranim transnacionalnim univerzitetom koji je u službi globalne ekonomije. Nova vrsta univerziteta važna je karakteristika slabljenja nacije-države. Kako smo mi u sred ovih promjena, teško je sagledati ih jasno. Kako se epohalna kulturna promjena od doba knjige do hiperteksta ubrzala, mi smo još hitrije upućeni u zastrašujući prostor za življenje. Kao što su napisali Žak Derida i drugi, novi elektronski prostor – prostor televizije, bioskopa, telefona, faksova, imejlova, hiperteksta i interneta – značajno je promijenio ekonomije bića, doma, radnog mjesta, univerziteta i politike nacije-države. Ovi entiteti bili su tradicionalno uređeni oko čvrstih granica dihotomije spolja-unutra: na primjer, zidovi između privatnosti doma i spoljašnjeg svijeta ili granice između nacije-države i njenih komšija. Nove tehnologije nadiru u domove i brkaju načinjene podjele. Sa jedne strane, nikada nijeste usamljeni kao kad gledate televiziju, razgovarate telefonom, ili sjedite ispred kompjuterskog ekrana i pretražujete internet bazu. S druge strane, privatni prostor doma napadnut je i u njega su prodrle mnoge verbalne, zvučne i vizuelne slike koje postoje u simulakrumu sadašnjosti sajberprostora. Te slike prelaze nacionalne i etničke granice. Dolaze iz čitavog svijeta sa prividnom neposrednošću od koje nam se čini da su jednako blizu i jednako daleko. Globalno selo nije negdje tamo, već je ovdje ili jasna razlika između unutra i spolja ne funkcioniše više. Nove tehnologije uvode unheimlich drugo u privatnost doma. One su zastrašujuća prijetnja tradicionalnim idejama sopstva kao unifikovanog i kao propisno živućeg u jednom kulturno određenom mjestu, koje učestvuje u jednoj nacionalnoj kulturi, dobro zaštićenoj od bilo kakve neznane drugosti. One su prijetnja, takođe, za našu pretpostavku da je političko djelovanje zasnovano na jedinstvenoj topografskoj lokaciji, datoj naciji-državi sa granicama i etničkim i kulturalnim jedinstvom.
Jedan od mogućih odgovora na ovo iskorijenjivanje, dislokaciju i zamagljivanje granica, o kojem takođe diskutuje Derida, je žestok povratak nacionalizmu, etničkoj purifikaciji i fanatičnim militarizovanim religijama koji razmnožavaju zastrašujuća krvoprolića širom svijeta. Drugi odgovor je histerični povratak izolacionizmu među nekim grupama u Sjedinjenim Državama. Još jedna, drugačija reakcija, možda, je brz prijelaz na humanističkim univerzitetskim departmanima od književnih studija (organizovanih prvenstveno oko odvojenog izučavanja nacionalnih književnosti) do studija kulture. Iako se čini da od pomenutog razmnožavanja zastrašujućeg krvoprolića širom svijeta ništa drugačije biti ne može od programa u okviru studija kulture, razvoj takvih programa mogao bi do određenog stepena biti još jedna, veoma različita reakcija na transformacije u svakodnevnom životu koje su prouzrokovane novim komunikacionim tehnologijama. Studije kulture mogu funkcionisati kao način da se uzdrže i ukrote prijetnje koje te invazivne tehnologije unose u naše domove i radne prostore.
Ovo uzdržavanje i ukroćivanje poprima kontradiktornu dvostruku formu. S jedne strane, teži da ponovo uspostavi čvrste granice između jedne i druge nacije, jedne i druge etničke grupe, jedne rodne ili seksualne orjentacije i one druge. Ono može pretpostaviti da se bilo ko može definisati kroz povezivanje sa nacionalnom, rodnom, ili nekom drugom vrstom grupe, da se može razumjeti kroz razumijevanje etosa te grupe. Tradicija podjele univerzitetskih disciplina po nacionalnoj, lingvističkoj, žanrovskoj ili etničkoj osnovi, ostaje do određene tačke netaknuta poslije uvođenja studija kulture, uprkos ustaljenoj, mnogo puta izrečenoj priči o interdisciplinarnosti i prepoznavanju problema kroz definisanje članstva u datom društvu ili zajednici. Često su tradicionalne podjele tek jednostavno proširene da uključe odvojene programe u okvir ženskih, gej i lezbijskih studija, indijanskih studija, afroameričkih studija, čikano i čikana studija, azijskoameričkih, filmskih i studija vizuelne kulture, itd. Drugima je dat prostor na univerzitetu, ali su odvojeni kroz ponovno uspostavljanje dihotomije unutra-spolja koju nove tehnologije ugrožavaju. Drugi su na sigurnom – spolja. Interdisciplinarnost još uvijek pretpostavlja odvojen integritet disciplina koje se međusobno prožimaju, kao što hibridnost pretpostavlja utvrđenu prirodu genetskih crta koje su hibridizovane. Angažman u okviru oba različita pristupa (u engleskim i afroameričkim studijama, na primjer) može izazvati pojavu dvostrukog života naučnika, podvrgnutog pretpostavkama i protokolima dvije različite discipline. Ne bi trebali, ipak, potcijeniti dugoročni transformativni efekat na književne departmane (na kojima se izučava nacionalna književnost) koji će prisustvo takvih naučnika izazvati.
S druge strane, povratak, kadgod da do njega dođe, mimetičkoj, predstavljačkoj, deskriptivnoj metodologiji, teži da pretvori zastrašujuće druge u nešto što u teoriji (jer je ova metodologija teorija takođe) može biti lako shvaćeno, prevedeno i prilagođeno. Univerzalizujuća ideja kulture u studijama kulture takođe može biti sve uključujuća a zapravo prazna, može biti mjesto razmjene na kojem se drugo pretvara u isto. Ovaj proces može da se desi čak iako sve kulture i sve osobe mogu biti opažene kao do određenog stepena hibridne, ne kao univokalne ili esencijalne. Individualna djela mogu se opaziti kao nesumnjivo reprezentativna za kulturu koju reflektuju. Nekoliko pažljivo odabranih primjera može tako predstavljati čitavu kulturu i ponuditi sredstva za njeno razumijevanje i za razgovor o njoj. Ova procedura zavisi od tematskog načina interpretacije koji vidi tekstove drugih kulturalnih artefakata kroz njihovo direktno odražavanje istorijskog ili socijalnog konteksta otvorenog za razumijevanje kroz djelo, iako je odvojeno izučavanje konteksta takođe neophodno. Ova forma izučavanja ponekad zavisi i od nekritičkog prihvatanja izuzetno dvojbenog tropa sinegdohe, dio za cjelinu, ili prihvatanja dekonstrukcije na mjestu sveukupne teorije. Istorijski kontekst kroz reprezentativno djelo može biti lako transponiran u univerzitetsku disciplinu kojoj je pripisano da ga asimiluje. Da takvo prevođenje može da se desi bez bitnih gubitaka ključna je pretpostavka koja se podrazumijeva ovdje. Takve forme arhivske raspodjele aktuelne su od vremena postanka humboltovskog istraživačkog univerziteta. One su dio temeljnog nasljeđa univerziteta po čemu sve ima svoj razlog i može se iznijeti na svijetlo, saznati, razumjeti i predvidjeti. Ova kontradiktorna dvostruka gesta govori da je drugo zaista drugo i da se može držati izvan tradicionalnih književnih disciplina i u isto vrijeme da drugo nije stvarno drugo i da se može učiniti heimlich članom porodice.
Ne može se reći da je takva onemogućavajuća dvostruka gesta univerzalna u studijama kulture. Teorija koja je napisana tokom šezdesetih, sedamdesetih i osamdesetih godina prepoznaje se još uvijek kao zastupljen pristup studijama kulture, čak i od strane onih koji su otvoreno neprijateljski prema njoj. Primjeri uključuju duboku eksplikaciju kulture Rejmonda Vilijamsa i drugih u Britaniji, kao i studije ideologije Luja Altisera i drugih kontinentalnih marksista. Rej Čou, zagovornica studija kulture i dobra poznavateljka postkolonijalnih studija, bez nedoumice potvrđuje kontinuitet poststrukturalističke teorije i studija kulture . Gdje god da se dešava odbijanje teorije, bilo eksplicitno pod okriljem „revolta protiv teorije“ ili samo kao spontana odbrambena reakcija na opaženu prijetnju, ono može onemogućiti projekat studija kulture, kao što bi onemogućilo svaki drugi pokušaj da se promijeni status kvo. Takođe može spriječiti studije kulture da ostvare političke i institucionalne promjene prema uspostavljanju bolje demokratije kojoj najveći broj ljudi teži.
Prihvatanje studija kulture na univerzitetima bilo je relativno brzo i lako, iako, bez sumnje, takav utisak nijesu stekli oni koji su godinama morali da se bore za institucionalno prihvatanje ženskih studija. Čvrsto uspostavljanje studija kulture na univerzitetu trajalo je petnaest godina ili duže, što je relativno kratko vrijeme za tako jedinstvenu revolucionarnu promjenu. Može biti da su univerzitetski rukovodioci razmatrali uvođenje studija kulture kao nezastrašujuću promjenu koja stare institucionalne strukture ostavlja manje-više netaknutim. Ako je tako, tvrdim da su oni pogrešno procijenili moć studija kulture u smislu njihove mogućnosti da transformišu univerzitet. Ipak, univerzitet može razumijevati studije kulture kao način upravljanja manjinskim grupama. Nakon što su nove discipline jednom uspostavljene, bar ćemo znati gdje da pronađemo članove tih grupa.
Uspon studija kulture pratio je tehnologizujući i globalizujući preokret na univerzitetu i, gdje je taj preokret antiteorijski povratak mimetizmu, njegov je prateći faktor. Zašto ovaj antiteorijski okret ne osposobljava studije kulture? Pod jedan, on predstavlja regresiju prema konzervativnoj hegemonijskoj ideologiji protiv koje se studije kulture bore. Desnica i određene komponente koje karakterišu ljevicu slične su, u svojim osnovnim pretpostavkama o kulturalnim formama. I jedna i druga, na primjer, povremeno prihvataju ideju da kulturalni artefakti na neproblematičan način reflektuju svoje kulturalne kontekste. Pokušaji da se koristi određena ideologija kako bi se istisnuli njeni proponenti neizostavno propadaju. Gdje god studije kulture dislociraju prekritičke pojmove sopstva i njegovog djelovanja, referencijalnosti, ili transparentnosti kulturalnih artefakata ili ideju da je moguće narativizovati istoriju ili opisati kulturalne artefakte iscrpno kroz repertoar tema, njeno djelovanje neće biti politički efektno.
Na svu sreću, mnogo toga što je urađeno u okviru studija kulture ima veliku teorijsku sofisticiranost i sposobno je da kroz intervenističke činove čitanja prenese dislocirajuću energiju kulturalnih artefakta o kojima raspravlja.Čitanje je, u ovom slučaju, transakcija koja može uključiti ne samo književne ili isključivo verbalne tekstove već djeluje u vizuelnim ili zvučnim medijima poput filma, televizije, popularne muzike ili advertajzinga. Proširenje termina čitanje na ovaj način može biti prihvatljivo sve dok nam je na umu da čitati film nije isto što i čitati roman. Čitanje se, štaviše, mora odvojiti od teorije. Iako teorija može olakšati čitanje i, u idealnim uslovima, treba da nastaje iz čina čitanja, to dvoje nijesu isto, niti su to dvoje, na bilo koji način, uvijek u harmoniji. Autentični činovi čitanja su uvijek do određenog stepena sui generis, inauguralni. Uvijek, do određenog stepena, onemogućavaju ili diskvalifikuju teoriju koja je mogla biti motivirajuća pretpostavka čitalaca. Veoma je lako neki tekst u okviru studija kulture začiniti uvjerljivim, ispravnim i snažnim obraćanjima teoriji – na primjer, referencama na Fukoa, Andersona, Babu, Džejmsona, Fanona, Saida, ili Irigaraj, dok se izvode činovi čitanja koji su prekritički, preteorijski i isključivo tematski. Kroz poređenje jednostavnih tekstova moguće je uočiti razliku između dvije vrste čitanja. Tematsko čitanje sumira zaplete, opisuje likove kao da su u pitanju stvarni ljudi i, kada je djelo na jeziku drugom od onoga kojim govori čitalac, može navesti prijevod a da ne referira na originalni tekst. ’Autentično’ čitanje kreće od originalnog jezika djela, koliko god mučan i dugotrajan ovaj proces može biti i koliko god on može biti u neskladu sa uticajnim ideologijama časopisa i univerzitetskih i komercijalnih izdavačkih kuća. Tematsko čitanje pretpostavlja da se sve bez gubitka može prevesti na engleski. Ali povratak u originalni jezik je neophodan, jer snaga originalnog djela, njegov značaj kulturnog događaja koji do određene granice prevazilazi društveni kontekst iz kojeg se uzdigao, počiva u jedinstvenoj upotrebi sopstvenog dijalekta ili idioma.
Ja nazivam ovu jedinstvenu upotrebu ireducibilnom drugošću djela, drugošću čak i za kulturu koja ga je očevidno generisala. Upotreba prijevoda iskorjenjuje djelo, denaturizuje ga, pretvara ga u hortus siccus, osušeni cvijet spreman da bude smješten u bezdani arhiv transnacionalnog univerzitetskog sistema kojim sve više i više dominira engleski. Ovaj argument za povratak originalnom jeziku u procesu čitanja je, ipak, samo najvidljiviji izraz potrebe, čak i u izučavanju djela koja su na jeziku koji nam je maternji, da se iza tematskog čitanja dosegne ono što bi se moglo nazvati materijalnošću djela i što zavisi od performativne upotrebe jezika ili drugih znakova. Takva upotreba uvijek prevazilazi referencijalnu ili mimetičku dimenziju znakova. Materijalističko čitanje mora obratiti pažnju na ono što je interno heterogeno, kontradiktorno, čudno, neprirodno u vezi s djelom umjesto da pretpostavlja nekakvo monolitno jedinstvo koje direktno reflektuje kulturalni kontekst. Samo takvo čitanje može prenijeti ili sačuvati nešto od snage koju je univerzalno djelo imalo ili još uvijek može imati kao događaj. Samo čitanje, zabilježeno u eseju ili predavanju, može postati novi događaj i pomoći da se ostvari ono što Žak Derida naziva demokratijom koja će doći, koja je, ili bi trebala biti, cilj studija kulture.

(1997.)

Dž. Hilis Miler (SAD) je profesor i književni kritičar. Radio je na Jelskom univerzitetu (u vrijeme Pol de Mana, Harolda Bluma i Džefrija Hartmana) gdje je dospio pod uticaj dekonstrukcije na koju je kasnije značajno uticao. Interesantna je polemika između njega i M. H. Abramsa do koje je došlo 1976. godine tokom jedne od sesija konferencije u organizaciji Modern Language Association, kada je A. H. Abrams predstavio tekst pod naslovom „Dekonstrukcijski anđeo,“ a Miler odgovorio tekstom „Kritičar domaćin.“ Trenutno radi kao profesor engleske i komparativne književnosti na University of California Irvine. Navešćemo neke od knjiga koje je napisao (bavi se izučavanjem engleske književnosti u prošlosti, kao i „etikom čitanja i čitanjem kao kulturalnim činom“): The Disappearance of God: Five Nineteenth-Century Writers, 1963; The Form of Victorian Fiction: Thackeray, Dickens, Trollope, George Eliot, Meredith, and Hardy, 1968; The Linguistic Moment: from Wordsworth to Stevens, 1985; Victorian Subjects, 1990; Reading Narrative, 1998; Speech Acts in Literature, 2001; For Derrida, 2009.

Podijeli.

Komentari su suspendovani.